wirasan kruna dalam basa bali

 

Wirasan Kruna Basa Bali

inggih ida dane sareng sami, pamilet utawi sane oneng mirengin siaran RRI Pro 2 Singaraja, sane mangkin titiang ngangganin puniki penyuluh bahasa bali kecamatan banjar, kabupaten buleleng, jagi nagingin acara mangkin antuk materi utawi paplajahan ngenenin indik wirasan kruna miwah lengkara basa bali.

sane kapertama jagi tlatarang titiang inggih punika indik wirasan kruna basa bali. dumogi ja napi sane jagi ka tlatarang puniki majanten mangda wenten pikenohnyane. turmaning minabang titiang sampun makeh naler sane uning indik wirasan kruna puniki. inggih lanturang titiang mangkin:

 

Malarapan antuk kawéntenan linggih krama Baliné punika, metu kruna-kruna basa Bali sané taler maderbé wirasa matios-tiosan. Manut wirasannyané, kruna-kruna basa Baliné kapalih dados pitung soroh, inggih punika: (1) kruna andap, (2) kruna mider, (3) kruna alus mider (Ami),  (4) kruna alus madia (Ama), (5) kruna alus singgih (Asi), (6) kruna alus sor (Aso),  lan (7) kruna kasar.

                       

A.1. Kruna Andap

Duké nguni, kruna andap puniki kawastanin kruna lepas hormat utawi Kruna Kapara, inggih punika kruna-kruna sané wirasan basannyané andap (éndép), nénten alus miwah nénten kasar. Kruna-kruna puniki kanggén mabaos antuk anaké sané sesamén wangsa, sesamén linggih utawi olih sang singgih ring sang sor. 

Conto Kruna Andap: ningeh, ngomong, daar, jemak, alih, pules, negak, pesu, miwah sane lianan

 

A.2. Kruna Mider

Kruna Mider inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané maderbé wangun wantah asiki, nénten maderbé wangun alus, nénten maderbé wangun tiosan, mawinan dados maideran sajeroning  bebaosan. Binanipun ring kruna alus mider; alus mider maderbé wangun andap, nanging kruna mider nénten maderbé wangun andap utawi wangun sané tiosan. Sapunika taler, Kruna Mider matiosan ring Kruna Andap. Yéning Kruna Mider nénten maderbé wangun tiosan, nanging Kruna Andap maderbé wangun alus.

Conto Kruna Mider:

- kija            

-   tembok                -   gilik

-   laptop                  -   akuda

-   nyongkok            -   sendeh

-   celana                  -   angkid

-   kabel                    -   sepatu

-   spidol                   -   bunter

-   radio                     -   pulpen

-   abulih                   -   miwah sane lianan.

 

A.3. Kruna Alus Mider (Ami)

Kruna Alus Mider inggih punika kruna-kruna basa Bali alus sané wirasan basannyané madué wiguna kekalih, dados kanggén nyinggihang sang maraga singgih, sapunika taler dados kanggén ngasorang sang maraga sor. Tiosan ring punika kruna alus mider taler madué wangun andap.

Conto Kruna Alus Mider (Ami):  

Kruna Andap                                      Kruna Ami       

 -    nawang                                    -    uning    

 -    teka                                          -    rauh    

 -    suba                                          -    sampun    

 -    inget                                         -    éling    

 -    meli                                          -    numbas    

 -    ngadep                                     -    ngadol

 -    uli                                              -    saking

 -    krana                                        -    duaning-       

  

A.4. Kruna Alus Madia (Ama) 

Kruna Alus Madia inggih punika kruna-kruna basa Bali alus sané wirasan basannyané manengah. Kruna Alus Madia puniki makanten pinaka variasi kruna alus tiosan (Bagus, 1979: 179). Tiosan ring puniki, kamulan wénten kruna-kruna sané rasa basannyané alus madia, kruna alus sané kirang becik yéning kanggén mabebaosan sane alus.

 Conto Kruna Alus Madia:

 

Kruna Andap                       Kruna Ama                      Kruna Ami

-  ene, ento                           -  niki, nika                      -  puniki, punika

-  suba                                  -   ampun                          -  sampun

-  iang                                    -  tiang                              -  titiang

-  nah                                     -  gih                                 -  inggih

 

A.5. Kruna Alus Singgih (Asi) 

Kruna Alus Singgih inggih punika kruna-kruna basa Bali alus sané kanggén nyinggihang sang singgih. Kruna alus singgih puniki pinaka panegep Kruna Alus Mider, santukan Kruna Alus Singgih nénten maderbé wangun Alus Mider.

Conto Kruna Alus Singgih:

        Kruna Andap                             Kruna Asi                        Kruna Aso

        -   mati                                        -   seda                            -   padem

        -   beling                                     -   mobot                         -   abot

        -   ia                                             -   ida, dane                    -   ipun

        -   madan                                    -   mapasengan             -   mawasta

 

A.6. Kruna Alus Sor (Aso) 

Kruna Alus Sor inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané mawirasa alus, kanggén ngasorang raga utawi ngasorang anaké tiosan sané linggihnyané sor utawi andap.

Conto Kruna Alus Sor:

Kruna Andap                   Kruna Aso                            Kruna  Asi

-   mati                               -   padem                           -  seda, mantuk, lina, lebar

-   keneh                             -   manah                           -  pikayun

-   ningeh                           -   mabanyu                       -  mawarih

-   ngemaang                     -   ngwehin, ngaturin      -  ngicenin

 

 

 

A.7. Kruna Kasar 

Kruna Kasar inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané wirasan basannyané kaon, saha ketah kanggén ri kalaning brangti, ri kalaning marebat utawi mamisuh.

Conto Kruna Kasar:

Kruna Andap                            Kruna Kasar

-    madaar                                  -   ngamah, nidik, ngleklek, mantet

-    mati                                        -   bangka

-    cai/nyai                                  -   iba

-    sirep                                        -   mamelud, medem

 

B. Wirasan Lengkara Basa Bali

Lengkara inggih punika pupulan kruna sané madué teges sampun jangkep. Kawéntenan lengkara basa Baliné majanten kawangun antuk kruna-kruna sané masor-singgih sakadi sané sampun kabaos ring ajeng. Duaning asapunika lengkara-lengkara sané metu taler madué wirasa matios-tiosan manut ring kruna-kruna sané ngwangun lengkara punika. Malarapan antuk rasa basannyané punika, lengkara sajeroning basa Bali kaepah dados nenem, inggih punika: (1) lengkara alus singgih, (2) lengkara alus madia, (3) lengkara alus sor, (4) lengkara alus mider, (5) lengkara andap, miwah (6) lengkara kasar. Mungguing sané kanggén minayang soang-soang lengkara basa Baliné punika, inggih punika saking kruna pangentos sané kanggén sajeroning lengkara punika, sakadi:

-          Ida, Dané (alus singgih);

-          Titiang, ipun (alus sor);

-          Tiang, jero (alus madia);

-          Iraga, druéné (alus mider);

-          Icang, cai/nyai, ia (andap); lan

-          Iba, siga, nani, kola, waké (kasar).

 

E.3.1.      Lengkara Alus Singgih

Lengkara alus singgih madué wirasa alus sané kanggén nyinggihang  sang singgih, yadiastun nénten makasami kruna-krunannyané saking kruna alus singgih. Lengkara alus singgih sering kawangun antuk kruna-kruna: alus singgih, kruna alus mider, miwah kruna mider.

Upami:

a.       Ida kari makarya panggul.

(asi, ami, ami, mider)

b.      Dané Gusti Patih nénten mireng baos okanné.

(asi, ami, asi, asi, asi)

c.       Pak Bupati sampun lunga ka Jakarta.

(asi, ami, ami, mider, mider)

d.      Pak Wayan Gama pinaka ketua STKIP.

(asi, ami, mider, mider)

 

E.3.2.      Lengkara Alus Madia

Lengkara alus madia inggih punika lengkara Bali alus sané maderbé wirasa makanten kirang alus utawi kantun madia. Lengkara alus madia puniki akeh nganggén kruna-kruna alus madia. Sajaba punika taler maweweh kruna alus mider, kruna alus sor, kruna mider, miwah kruna andap.

Upami:

a)      Tiang nunasang antuk linggih jeroné?

(ama, aso, aso, ami, ama)

b)      Tiang ten uning unduké nika.

(ama, ama, ami, andap, ama)

c)      Tiang kantungalap ron.

(ama, ami, andap, mider)

d)     Pak saking Abangnggih?

(ama, ami, mider, ama)

 

E.3.3.      Lengkara Alus Sor

Lengkara alus sor inggih punika lengkara sané ngwetuang wirasa alus saha kanggén ngasorang raga utawi ngasorang anaké sané patut kasorang duaning linggihnyané  pinaka sang sor. Lengkara alus sor puniki kawangun antuk kruna-kruna alus sor, alus mider, andap, miwah kruna mider.

Upami:

a)      Titiang manyama sareng lelima.

(aso, andap, ami, mider)

b)      Ipun kantun numbas celana ring Hardy’s.

(aso, ami, ami, mider, ami, mider)

c)      Bapak titiangé wawu rauh saking bangket.

(aso, ami, ami, ami, ami)

d)     Pekak titiange sampun padem.

(aso, ami, aso)

 

E.3.4.      Lengkara Alus Mider

Lengkara alus mider inggih punika lengkara alus sané kanggén mabaos antuk sang mabaos masarengan sang kairing mabaos. Lengkara alus mider puniki akéhan kawangun antuk kruna-kruna alus mider maweweh kruna mider. Lengkara alus mider sering nganggén kruna pangentos (kata ganti) iraga utawi druéné, duaning kanggén maosang indik kawéntenan sang mabaos miwah sang kairing mabaos (bahasa bersama/mengajak/persuasif).

Upami:

a)    Ngiring iraga sareng-sareng ngastiti Ida Sang Hyang Widhi Wasa!

(ami,     ami,          ami,         ami,                 asi)

b)   Ida-dané sareng samngirinmangkin kawitin paruman druéné!

(asi,       ami,        ami,    ami,     ami,       ami,     ami, ami)

c)    Dumogi iraga sareng sami mangguh karahajengan.

(ami,      ami,   ami,   ami,    ami,           ami)

d)   Parikrama puniki prasida labda karya antuk utsaha druéné.

(ami,          ami,    ami,         ami,       ami,   ami,     ami)

 

E.3.5.      Lengkara Andap 

Lengkara andap inggih punika lengkara basa Baliné sané wirasannyané biasa, nénten kasar taler nénten alus. Lengkara andap puniki kawangun antuk kruna-kruna sané andap miwah kruna mider.

Upami:

a)      Ia mara majalan ngabaang sampinné padang.

(andap, andap, andap, andap, mider)

b)      Nyén adan timpal caine?

(andap, andap, andap, andap)

c)      Icang lakar mayah montor ka dealer malu.

(andap, andap, andap, mider, mider, mider, andap)

d)     Dija tongos mayah listrik jani?

(mider, andap, andap, mider, andap)

 

E.3.6.      Lengkara Kasar

Lengkara kasar inggih punika lengkara sané madué wirasa sané kaon. Yadiastun asapunika nénten ja makasami kruna-kruna sané ngwangun lengkara kasar punika saking kruna kasar. Taler maweweh kruna andap miwah kruna mider.

Upami:

a)      Yén suba betek basangné pragat suba mamelud dpedemanné.

    (andap, andap, kasar, andap, andap, andap, kasar, andap, kasar)

b)      Depang suba pang bangka polonné.

   (andap, andap, andap, kasar, kasar)

c)      Men caingléklék di sanggah ngae WC!

    (andap, andap, kasar, andap, andap, andap, mider)

d)     Mula bungut ibane galirdata-data petang iba!

  (andap, kasar, kasar, mider, andap, kasar, kasar)

 

Komentar

Postingan Populer