wirasan kruna dalam basa bali
Wirasan
Kruna Basa Bali
inggih ida dane sareng sami, pamilet utawi sane
oneng mirengin siaran RRI Pro 2 Singaraja, sane mangkin titiang ngangganin
puniki penyuluh bahasa bali kecamatan banjar, kabupaten buleleng, jagi nagingin
acara mangkin antuk materi utawi paplajahan ngenenin indik wirasan kruna miwah
lengkara basa bali.
sane kapertama jagi tlatarang titiang inggih
punika indik wirasan kruna basa bali. dumogi ja napi sane jagi ka tlatarang
puniki majanten mangda wenten pikenohnyane. turmaning minabang titiang sampun
makeh naler sane uning indik wirasan kruna puniki. inggih lanturang titiang
mangkin:
Malarapan antuk kawéntenan linggih krama Baliné punika, metu kruna-kruna
basa Bali sané taler maderbé wirasa matios-tiosan. Manut wirasannyané,
kruna-kruna basa Baliné kapalih dados pitung soroh, inggih punika: (1) kruna
andap, (2) kruna mider, (3) kruna alus mider (Ami), (4) kruna alus madia
(Ama), (5) kruna alus singgih (Asi), (6) kruna alus sor (Aso), lan (7)
kruna kasar.
Duké nguni, kruna andap puniki kawastanin kruna lepas
hormat utawi Kruna Kapara, inggih punika kruna-kruna sané wirasan basannyané
andap (éndép), nénten alus miwah nénten kasar. Kruna-kruna puniki kanggén
mabaos antuk anaké sané sesamén wangsa, sesamén linggih utawi olih sang singgih
ring sang sor.
Conto Kruna Andap: ningeh, ngomong, daar, jemak, alih,
pules, negak, pesu, miwah sane lianan
A.2. Kruna Mider
Kruna Mider inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané
maderbé wangun wantah asiki, nénten maderbé wangun alus, nénten maderbé wangun
tiosan, mawinan dados maideran sajeroning bebaosan. Binanipun ring kruna
alus mider; alus mider maderbé wangun andap, nanging kruna mider nénten maderbé
wangun andap utawi wangun sané tiosan. Sapunika taler, Kruna Mider matiosan
ring Kruna Andap. Yéning Kruna Mider nénten maderbé wangun tiosan, nanging
Kruna Andap maderbé wangun alus.
Conto Kruna Mider:
- kija
- tembok
- gilik
-
laptop
- akuda
- nyongkok
- sendeh
- celana
- angkid
-
kabel
- sepatu
- spidol
-
bunter
- radio
- pulpen
- abulih
- miwah sane lianan.
A.3. Kruna Alus Mider (Ami)
Kruna Alus Mider inggih punika kruna-kruna basa Bali
alus sané wirasan basannyané madué wiguna kekalih, dados kanggén nyinggihang
sang maraga singgih, sapunika taler dados kanggén ngasorang sang maraga sor.
Tiosan ring punika kruna alus mider taler madué wangun andap.
Conto Kruna Alus Mider (Ami):
Kruna
Andap
Kruna Ami
- nawang
-
uning
- teka
- rauh
- suba
- sampun
- inget
- éling
- meli
- numbas
- ngadep
- ngadol
- uli
- saking
- krana
- duaning-
A.4. Kruna
Alus Madia (Ama)
Kruna Alus Madia inggih punika kruna-kruna basa Bali
alus sané wirasan basannyané manengah. Kruna Alus Madia puniki
makanten pinaka variasi kruna alus tiosan (Bagus, 1979: 179). Tiosan ring
puniki, kamulan wénten kruna-kruna sané rasa basannyané alus madia, kruna alus
sané kirang becik yéning kanggén mabebaosan sane alus.
Conto Kruna
Alus Madia:
Kruna
Andap
Kruna Ama
Kruna Ami
- ene,
ento
- niki, nika
- puniki, punika
-
suba
-
ampun
- sampun
-
iang
-
tiang
- titiang
- nah
- gih
- inggih
A.5.
Kruna Alus Singgih (Asi)
Kruna Alus Singgih inggih punika kruna-kruna basa Bali
alus sané kanggén nyinggihang sang singgih. Kruna alus singgih puniki pinaka
panegep Kruna Alus Mider, santukan Kruna Alus Singgih nénten maderbé wangun
Alus Mider.
Conto Kruna Alus Singgih:
Kruna Andap
Kruna Asi
Kruna Aso
-
mati
-
seda
- padem
-
beling
- mobot
- abot
-
ia
- ida,
dane
- ipun
-
madan
-
mapasengan
- mawasta
A.6.
Kruna Alus Sor (Aso)
Kruna Alus Sor inggih punika kruna-kruna basa Baliné
sané mawirasa alus, kanggén ngasorang raga utawi ngasorang anaké tiosan sané
linggihnyané sor utawi andap.
Conto Kruna Alus Sor:
Kruna Andap
Kruna Aso
Kruna Asi
- mati
- padem
- seda, mantuk, lina, lebar
- keneh
-
manah
- pikayun
- ningeh
-
mabanyu
- mawarih
-
ngemaang
- ngwehin, ngaturin - ngicenin
A.7.
Kruna Kasar
Kruna Kasar inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané
wirasan basannyané kaon, saha ketah kanggén ri kalaning brangti, ri kalaning
marebat utawi mamisuh.
Conto Kruna Kasar:
Kruna Andap
Kruna Kasar
- madaar
- ngamah, nidik, ngleklek, mantet
- mati
- bangka
-
cai/nyai
- iba
-
sirep
- mamelud, medem
B.
Wirasan Lengkara Basa Bali
Lengkara inggih punika pupulan kruna sané madué teges
sampun jangkep. Kawéntenan lengkara basa Baliné majanten kawangun antuk
kruna-kruna sané masor-singgih sakadi sané sampun kabaos ring ajeng. Duaning
asapunika lengkara-lengkara sané metu taler madué wirasa matios-tiosan manut
ring kruna-kruna sané ngwangun lengkara punika. Malarapan antuk rasa basannyané
punika, lengkara sajeroning basa Bali kaepah dados nenem, inggih punika: (1)
lengkara alus singgih, (2) lengkara alus madia, (3) lengkara alus sor, (4)
lengkara alus mider, (5) lengkara andap, miwah (6) lengkara kasar. Mungguing
sané kanggén minayang soang-soang lengkara basa Baliné punika, inggih punika
saking kruna pangentos sané kanggén sajeroning lengkara punika, sakadi:
- Ida,
Dané (alus singgih);
- Titiang,
ipun (alus sor);
- Tiang,
jero (alus madia);
- Iraga,
druéné (alus mider);
- Icang,
cai/nyai, ia (andap); lan
- Iba,
siga, nani, kola, waké (kasar).
E.3.1. Lengkara Alus
Singgih
Lengkara alus singgih madué wirasa alus sané kanggén nyinggihang
sang singgih, yadiastun nénten makasami kruna-krunannyané saking kruna alus
singgih. Lengkara alus singgih sering kawangun antuk kruna-kruna: alus singgih,
kruna alus mider, miwah kruna mider.
Upami:
a. Ida kari makarya panggul.
(asi, ami, ami, mider)
b. Dané Gusti
Patih nénten mireng baos okanné.
(asi, ami, asi, asi, asi)
c. Pak
Bupati sampun lunga ka Jakarta.
(asi, ami, ami, mider, mider)
d. Pak Wayan
Gama pinaka ketua STKIP.
(asi, ami, mider, mider)
E.3.2. Lengkara Alus
Madia
Lengkara alus madia inggih punika lengkara Bali alus
sané maderbé wirasa makanten kirang alus utawi kantun madia. Lengkara alus
madia puniki akeh nganggén kruna-kruna alus madia. Sajaba punika taler maweweh
kruna alus mider, kruna alus sor, kruna mider, miwah kruna andap.
Upami:
a) Tiang nunasang antuk linggih jeroné?
(ama, aso, aso, ami, ama)
b) Tiang ten uning unduké nika.
(ama, ama, ami, andap, ama)
c) Tiang kantun ngalap ron.
(ama, ami, andap, mider)
d) Pak saking Abang, nggih?
(ama, ami, mider, ama)
E.3.3. Lengkara Alus
Sor
Lengkara alus sor inggih punika lengkara sané
ngwetuang wirasa alus saha kanggén ngasorang raga utawi ngasorang anaké sané
patut kasorang duaning linggihnyané pinaka sang sor. Lengkara alus sor
puniki kawangun antuk kruna-kruna alus sor, alus mider, andap, miwah kruna
mider.
Upami:
a) Titiang manyama sareng lelima.
(aso, andap, ami, mider)
b) Ipun kantun numbas celana ring Hardy’s.
(aso, ami, ami, mider, ami, mider)
c) Bapak
titiangé wawu rauh saking bangket.
(aso, ami, ami, ami, ami)
d) Pekak titiange sampun padem.
(aso, ami, aso)
E.3.4. Lengkara Alus
Mider
Lengkara alus mider inggih punika lengkara alus sané
kanggén mabaos antuk sang mabaos masarengan sang kairing mabaos. Lengkara alus
mider puniki akéhan kawangun antuk kruna-kruna alus mider maweweh kruna mider.
Lengkara alus mider sering nganggén kruna pangentos (kata ganti) iraga
utawi druéné, duaning kanggén maosang indik kawéntenan sang mabaos miwah sang
kairing mabaos (bahasa bersama/mengajak/persuasif).
Upami:
a) Ngiring iraga sareng-sareng ngastiti Ida
Sang Hyang Widhi Wasa!
(ami,
ami,
ami,
ami,
asi)
b) Ida-dané sareng sami ngiring mangkin kawitin paruman druéné!
(asi, ami,
ami,
ami, ami,
ami, ami, ami)
c) Dumogi iraga sareng sami mangguh karahajengan.
(ami, ami,
ami, ami,
ami, ami)
d) Parikrama puniki prasida labda
karya antuk utsaha druéné.
(ami,
ami, ami,
ami, ami,
ami, ami)
E.3.5. Lengkara Andap
Lengkara andap inggih punika lengkara basa Baliné sané
wirasannyané biasa, nénten kasar taler nénten alus. Lengkara andap puniki
kawangun antuk kruna-kruna sané andap miwah kruna mider.
Upami:
a) Ia mara majalan ngabaang sampinné padang.
(andap, andap, andap, andap, mider)
b) Nyén adan timpal caine?
(andap, andap, andap, andap)
c) Icang lakar mayah montor ka dealer malu.
(andap, andap, andap, mider, mider, mider, andap)
d) Dija tongos mayah listrik jani?
(mider, andap, andap, mider, andap)
E.3.6. Lengkara Kasar
Lengkara kasar inggih punika lengkara sané madué
wirasa sané kaon. Yadiastun asapunika nénten ja makasami kruna-kruna sané
ngwangun lengkara kasar punika saking kruna kasar. Taler maweweh kruna andap
miwah kruna mider.
Upami:
a) Yén suba betek basangné pragat suba mamelud di pedemanné.
(andap, andap,
kasar, andap, andap, andap, kasar, andap, kasar)
b) Depang suba pang bangka polonné.
(andap, andap, andap, kasar, kasar)
c) Men cai, ngléklék di sanggah ngae WC!
(andap, andap,
kasar, andap, andap, andap, mider)
d) Mula bungut ibane galir, data-data petang iba!
(andap, kasar, kasar, mider, andap, kasar, kasar)
Komentar
Posting Komentar